In 2025 heeft Bijstelling het CROW ondersteund bij het opstellen van de handreiking Parkeren en Duurzame Gebiedsontwikkeling. In dit project hebben wij enorm veel parkeerexperts gesproken en parkeerbeleid geanalyseerd. Ook hebben wij onderzoek gedaan naar het functioneren van autoluwe wijken in de praktijk. Dat levert veel nieuwe inzichten op voor passende parkeernormen bij duurzame gebiedsontwikkeling. Slim omgaan met vrijstelling, afwijken en maatwerk is hierbij van groot belang.

In gemeentelijk parkeerbeleid worden de termen vrijstelling, afwijking en maatwerk vaak op verschillende manieren toegepast. In beleidsregels parkeernormen lijkt dit soms onschuldig, maar in de praktijk leidt deze begripsverwarring regelmatig tot onduidelijkheid, ongelijke toepassing en juridische kwetsbaarheid. De kern van goed parkeerbeleid is duidelijkheid en consequente toepassing. Tegelijkertijd vraagt de praktijk van gebiedsontwikkeling om flexibiliteit, bijvoorbeeld bij autoluwe wijken, binnenstedelijke transformaties of projecten met specifieke doelgroepen of innovatieve mobiliteitsoplossingen. Vrijstelling, afwijking en maatwerk zijn daarbij waardevolle instrumenten, mits zij zorgvuldig en consistent worden ingezet. Parkeernormen zijn immers vaak een belangrijke bron voor bezwaar en beroep tegen plannen. Juist daarom is het belangrijk dat gemeenten scherp definiëren wat zij bedoelen met deze begrippen en hoe zij deze toepassen.

Vrijstelling

Een vrijstelling is de meest eenduidige vorm. Hierbij vervalt een deel van de parkeereis wanneer aan vooraf vastgelegde, objectieve criteria wordt voldaan. Denk aan wonen boven een winkel, woningsplitsing of optoppen, of aan een parkeereis die lager is dan één parkeerplaats. Vrijstellingen werken in de praktijk meestal goed, omdat ze helder zijn, voor iedereen gelijk gelden en weinig interpretatieruimte laten. Daardoor zijn ze eenvoudig toepasbaar en goed uitlegbaar aan initiatiefnemers. Vrijstelling werkt vooral in gereguleerd gebied en wanneer een gemeente een GROP lijst heeft om de nieuwe adressen indien nodig uit te sluiten van een parkeervergunning.

Afwijking

Een afwijking is iets anders. Afwijken betekent dat het bevoegd gezag in een concreet geval gemotiveerd afwijkt van de vastgestelde norm. Dit kan nodig zijn bij bijzondere omstandigheden, maar vraagt altijd om een zorgvuldige belangenafweging en een duidelijke motivering. De motivering gaat in op het autobezit van de nieuwe gebruikers en de impact van de ontwikkeling op de omgeving. Die motivering vergt vaak veel kostbaar onderzoek en is kwetsbaar voor discussie, bezwaar en beroep. Afwijkingen lenen zich minder goed voor structureel gebruik. Wanneer afwijkingen vaak nodig zijn, is dat vaak een signaal dat de beleidsregel zelf onvoldoende aansluit bij de praktijk.

Maatwerk

Maatwerk is een vrij nieuwe verschijningsvorm in parkeerbeleid. Met dit soort regels moet een plan voldoen aan de geldende parkeernormen, maar kan het een reductie krijgen op deze normen als er aan specifieke zaken wordt voldaan. Denk bijvoorbeeld aan het aanbieden van extra fietsenstallingen of deelauto’s, de nabijheid van openbaar vervoer of de aanwezigheid van parkeerregulering in de omliggende wijken. Een goede maatwerkregel heeft duidelijke criteria, vaste bandbreedtes en heldere voorwaarden voor toepassing en ziet toe op borging van de afspraken. Ook is de totale reductie op de parkeernorm helder gemaximaliseerd.

Maatwerk in plaats van afwijken

Er zit vooral een belangrijk verschil tussen maatwerk en afwijken. Een afwijking van parkeerbeleid vergt een inhoudelijke onderbouwing die kan worden aangevochten. Het toepassen van maatwerk gebeurt – mits goed geformuleerd – binnen de geldende beleidsregels. Dit verschil is belangrijk omdat de rechter in beginsel besluiten beoordeelt. De rechter treedt niet in de beleidsvrijheid van het bestuur en beoordeelt dus niet of een parkeernorm “goed” of “verstandig” is. Een besluit met onderbouwde afwijking van de parkeernorm wordt in de praktijk praktisch altijd aangevochten bij de rechter terwijl een correcte toepassing van een maatwerkregel geen inhoudelijke discussie of extra onderzoek vereist.

Momenteel wordt er veel geoefend met maatwerkregels. In de uitwerking blijkt echter regelmatig dat maatwerk onvoldoende is geconcretiseerd. Beleidsregels vermelden bijvoorbeeld dat maatwerk mogelijk is, mits de initiatiefnemer dit “voldoende onderbouwt”, zonder aan te geven welke onderbouwing wordt verwacht, welke reductie mogelijk is en/of hoe de beoordeling plaatsvindt. In zulke gevallen ontstaat een grijs gebied. Wat formeel maatwerk heet, functioneert in de praktijk dan als een afwijking. De initiatiefnemer moet dan immers alsnog onderzoek doen voor de onderbouwing en die onderbouwing staat dan alsnog open voor discussie, bezwaar en beroep.

Maatwerkregels versnellen woningbouw

Het toepassen van maatwerk in beleidsregels parkeernormen betekent uiteraard een herziening van deze beleidsregels. Dit kan voor een gemeente een behoorlijke investering zijn, zeker als er veel (gebieds)ontwikkelingen spelen. Vaak afwijken van beleidsregels kost echter nog veel meer inspanningen voor gemeente, initiatiefnemer en belanghebbenden. Als de verwachting is dat er in de nabije toekomst veel afgeweken zal moeten worden van beleidsregels parkeernormen is het daarom verstandig om te investeren in een herziening en het toevoegen van maatwerkregels.

De CROW-handreiking Parkeren en duurzame gebiedsontwikkeling biedt hiervoor een belangrijk inhoudelijk kader. Deze handreiking laat zien hoe parkeernormen kunnen worden afgestemd op gebiedstype, mobiliteitsaanbod en doelgroep, en hoe flexibiliteit kan worden ingebouwd zonder de rechtszekerheid te verliezen. Door vooraf te bepalen welke reducties mogelijk zijn bij bijvoorbeeld deelmobiliteit, goed fietsgebruik of OV-bereikbaarheid, ontstaat ruimte voor maatwerk binnen duidelijke spelregels. De handreiking is hier te vinden.

Bijstelling was penvoerder van deze handreiking en ondersteunt gemeenten bij de toepassing ervan.

• Wilt u uw beleidsregels door ons vrijblijvend laten checken?
• Wilt u advies over de toepassing van maatwerkregels en passende parkeernormen?
• Bent u benieuwd naar de effecten van parkeerbeleid in de praktijk?

Neem contact op met onze collega’s Casper Stelling en Mitchel Trap.